Historia

Dzisiejsze nowoczesne wydawnictwo Elsevier zostało założone w 1880 r. Wyewoluowało z małego holenderskiego wydawnictwa zajmującego się nauką klasyczną w międzynarodowe wydawnictwo multimedialne z ponad 20 000 produktów przeznaczonych dla społeczności związanych z edukacją, nauką i opieką zdrowotną na całym świecie. Nazwa Elsevier pochodzi od oryginalnej nazwy Elzevir, holenderskiego rodzinnego wydawnictwa założonego w 1580 r.

Historia Elsevier uwidacznia współpracę z wieloma partnerami, której celem było propagowanie postępu nauk ścisłych i nauk o zdrowiu. Współpraca wydawnicza z grupą naukowców-wizjonerów — od Juliusza Verne’a, po Stephena W. Hawkinga — położyła fundament pod działalność wydawniczą w dziedzinie nauki i medycyny.

Non Solus dawniej
Logo Elsevier na fasadzie starego, specjalnie postawionego budynku biurowego w Amsterdamie (ok. 1912 r.)

Wkład pracy kobiet i mężczyzn w upowszechnianie i wykorzystanie wiedzy naukowej i medycznej ma równie duże znaczenie — redaktorzy, drukarze, bibliotekarze, pielęgniarki, lekarze, inżynierowie, specjaliści od informacji naukowej i biznesmeni znajdują się w centrum procesu publikacji naukowych i medycznych.

Relacje z innymi wielkimi wydawcami naukowymi, takimi jak North Holland, Pergamon, Mosby, W.B. Saunders, Churchill Livingstone i Academic Press również mają kluczowe znaczenie dla naszego sukcesu.  To zaledwie kilka z firm, które stanowią obecnie część rodziny Elsevier i wnoszą do niej swoje bogate historie. W miarę jak nasza firma się rozwija, pozostaje w mocy nasze pierwotne motto: Non Solus – Nie samotnie.

Dowiedz się więcej o kolekcji historycznej Elsevier

Jak firma Elsevier zaczęła wydawać prace naukowe?

W 1930 r. wydawnictwo Elsevier zmagało się z zapasem niesprzedanych książek i dużymi długami, ale decyzja jednego z dyrektorów, aby skupić się na technologii, medycynie i historii, zmieniła los przedsiębiorstwa.

Czytaj więcej

Historia firmy Elsevier
Personel Elsevier w 1934 r. podczas obchodów 25-lecia pracy kierownika magazynu w firmie

Tekst opublikowany po raz pierwszy 16 kwietnia 2014 r. przez Sjors de Heuvel w biuletynie Inside Elsevier

W dekadach poprzedzających drugą wojnę światową firma Elsevier nie była tym samym dobrze prosperującym przedsiębiorstwem, jakie znamy dzisiaj. Od 1880 r. rodzina Robbersów budowała wydawnictwo w oparciu o zestaw mocnych ideałów: „Miesięcznik Ilustrowany” (1891-1940) wydawany przez Elsevier promował holenderską literaturę i sztuki wizualne, a „Ilustrowana Encyklopedia” Winklera Prinsa (1884-1993) propagowała w holenderskim społeczeństwie wiedzę ogólną.  W tym samym czasie zaangażowanie dyrektora, Hermana Robbersa, w przystąpienie Holandii do konwencji berneńskiej zapewniło autorom wydawnictwa Elsevier dużą swobodę w kwestii praw autorskich do własnych książek. Nie było to, rzecz jasna, zbyt dobre dla firmy. W 1930 r. okazało się, że firma ma w magazynie duży zapas niesprzedanych książek i ogromne długi w banku.

Pod kierownictwem J.P. Klautza (1904-1990) perspektywy firmy Elsevier powoli zaczęły się zmieniać, ponieważ nowo mianowany dyrektor położył silny nacisk na opracowanie nowych projektów z myślą o rynku międzynarodowym. Pierwszym krokiem była sprzedaż książek w holenderskojęzycznej części Belgii, gdzie encyklopedie spotkały się ze szczególnie dobrym przyjęciem. Kolejny krok wynikał bezpośrednio z rozwoju sytuacji politycznej w nazistowskich Niemczech. Podczas jednej ze swych podróży do Lipska, Klautz wpadł na pomysł publikowania prac (niemieckojęzycznych) autorów, którzy nie byli w stanie wydawać książek w swojej ojczyźnie. Firma nie zainteresowała się pracami literackimi, ponieważ zajmowali się już nimi inni wydawcy holenderscy. Zamiast tego Klautz postanowił wydawać niemieckie pozycje technologiczne, medyczne i historyczne.

Historia firmy Elsevier
Dyrektor J.P. Klautz przy swoim biurku; na ścianie portret jego mentora, Hermana Robbersa

Od 1936 r. pojawiło się około piętnastu książek naukowych, w tym „Technologie des Aluminiums und seiner Leichtlegierungen” (1936) autorstwa A. von Zeerledera, oraz „Säuglingskrankheiten” (Choroby dziecięce, 1938) H. Finkelsteina. Żadna z tych książek nie odniosła wielkiego sukcesu i po wydarzeniach Anschluss i Kristallnacht w 1938 r. Klautz ogłosił, że nie będą już podpisywane umowy na publikację książek w języku niemieckim. W kolejnych latach wydawnictwo Elsevier nabyło prawa do angielskiego tłumaczenia różnych niemieckich podręczników naukowych, głównie z dziedziny chemii. W tym procesie doradcą był sprzedawca książek z Amsterdamu, Maurits Dekker, który z wykształcenia był chemikiem. To właśnie on doradził firmie, by całkowicie skoncentrowała się na przygotowaniu katalogu naukowego w języku angielskim.

Choć było to niezwykle rzadkie w tamtych czasach, firma Elsevier otworzyła biura zarówno w Londynie (1939), jak i w Nowym Jorku (1940). Jednak nie pełniły one swojej roli aż do 1945 r., ponieważ niemiecka okupacja Holandii zmusiła firmę do przeniesienia swoich planów ekspansji międzynarodowej do podziemia. Najważniejsza była wydana przez Elsevier encyklopedia chemii organicznej. W 1937 r. Klautz zdołał zgromadzić na ten projekt 35 000 guldenów — ogromna inwestycja, biorąc pod uwagę, że roczny zysk firmy sięgał 120 000 guldenów. Encyklopedia została pomyślana jako unowocześniona, anglojęzyczna wersja „Handbuch der organischen Chemie” (1881) F.K. Beilsteina opublikowanej przez Springera. Chociaż wydanie pierwszej części zaplanowano na 1 maja 1940 r., groźba wojny spowodowała, że wydawnictwo trzymało publikację w tajemnicy. W końcu projekt, którego autorami byli żydowscy naukowcy, mający konkurować z publikacją niemiecką, z pewnością spowodowałby interwencję nazistów.

Encyklopedia została oficjalnie przedstawiona przez Elsevier w 1946 r. Chociaż zbierała pochwały chemików, w tym holenderskich i amerykańskich stowarzyszeń chemicznych, nie odniosła sukcesu. Jak na ironię, w 1955 r. firma Elsevier sprzedała encyklopedię wydawnictwu Springer. Do tego czasu ukazały się zaledwie trzy części wydawnictwa. Pomimo porażki finansowej projekt okazał się kluczowy w rozwoju Wydawnictwa Naukowego Elsevier, szczególnie pod względem okazania dobrej woli i public relations. Było to jednym z powodów, dla których holenderski biochemik, Hendrik Westenbrink, zwrócił się do Klautza z koncepcją „Biochimica et Biophysica Acta” (1947): czasopisma z prawdziwie międzynarodową radą redakcyjną, które do dziś należy do najważniejszych tytułów w katalogu Elseviera.

Zainteresowanych dalszą lekturą zachęcamy do przeczytania doskonałego studium holenderskich wydawnictw naukowych autorstwa Dorien Daling „Stofwisselingen" (Zutphen: Walburg Pers, 2011). Czytelników anglojęzycznych zainteresuje pozycja „Dutch Messengers” autorstwa C.D. Andriesse (Leiden: Brill, 2008), w której wydawnictwo Elsevier również odgrywa dużą rolę.

Non Solus: historia drzewa Elsevier

Non Solus dawniej
Motto „Non Solus” zostało wprowadzone przez Isaaca Elzevira w 1620 r.

Znaczenie pierwszego znaku wydawnictwa Elzevir stanowiącego dzisiaj logo Elsevier jest przedmiotem dyskusji. Przedstawia starszego mężczyznę stojącego pod oplecionym winoroślą wiązem. Jest na nim umieszczony łaciński napis „Non Solus” (nie samotnie). Znak ten, po raz pierwszy wprowadzony przez Isaaca Elzevira (syna Lowysa) w 1620 r., od tego czasu umieszczany był na wszystkich pracach Elzevir.

Niewątpliwe jest, że rodzina Elzevir była z tego znaku dumna; mniej jasne — jakie miało być jego znaczenie. Chociaż większość naukowców zgadza się, że wiąz symbolizuje drzewo wiedzy, nie mogą dojść do porozumienia co do znaczenia splecionej z nim winorośli. Paryski bibliotekarz, Andry, założył w 1806 r., że wiąz spleciony z winoroślą symbolizuje więź pomiędzy braćmi, Isaaciem i Abrahamem Elzevirami, natomiast stary człowiek — pustelnik — odosobnienie badacza.  Jednak współczesna historyk sztuki, Lucy Schlüter, sugeruje bardziej przekonująco, że stary człowiek symbolizuje mądrego uczonego, filozofa, co przywołuje obraz Erasmusa, przedstawiający siedzącego pod drzewem na wsi Sokratesa, wygłaszającego pożyteczne i inspirujące wykłady.

W tym kontekście splecione z sobą drzewo i winorośl stanowią przedstawienie owocnej relacji — a zatem jest to opowieść z morałem. Jak powiedział Erasmus, nawiązując do klasycznej metafory drzewa i winorośli: „Tak jak winorośl, która choć jest najszlachetniejszym z wszystkich drzew, wymaga wsparcia palika lub innego, nieprzynoszącego owoców drzewa, potężni i uczeni potrzebują pomocy ludzi mniejszego kalibru.”

W tym kontekście według symboliki klasycznej drzewo przedstawia symbiozę między wydawcą a naukowcem. Dodanie napisu „Non Solus” wzmacnia to przesłanie: wydawcy, tak jak wiąz, są potrzebni, by zapewnić naukowcom solidne wsparcie, a naukowcy, winorośl, są potrzebni, by wytworzyć owoc. Ani wydawca, ani naukowiec nie może zrobić tego samotnie. Potrzebują siebie nawzajem. Przesłanie to trafnie odnosi się do dzisiejszych powiązań między Elsevier i autorami — nie są zależni ani niezależni, są współzależni.

Non Solus dziś
Drzewo Elsevier w dzisiejszej postaci